Hypofysaire en hypothalame aandoeningen zijn zeldzame aandoeningen waarbij de hypothalamus of de hypofyse niet goed werkt. De hypothalamus en de hypofyse zijn delen van de hersenen die onder andere de aanmaak van hormonen regelen.
Als de hypothalamus of hypofyse onvoldoende werkt, kan het lichaam te weinig van bepaalde hormonen aanmaken. Dat kan problemen veroorzaken met groei, puberteit, stofwisseling, vochtbalans, temperatuurregeling en energie.
Soms maakt de hypofyse juist te veel van een bepaald hormoon aan. Ook een vergrote hypofyse kan klachten veroorzaken, zonder dat er hormonale afwijkingen zijn.
De aandoening kan aangeboren zijn of later ontstaan, bijvoorbeeld na een operatie, bestraling, ongeval of een andere aandoening van de hersenen.
Ga meteen naar
- Welke vormen bestaan er?
- Welke klachten veroorzaken deze aandoeningen?
- Welke gevolgen en complicaties zijn mogelijk?
- Waardoor ontstaan hypofysaire en hypothalame aandoeningen?
- Hoe wordt de aandoening vastgesteld?
- Hoe wordt de aandoening behandeld?
- Welke zorgverleners en disciplines zijn betrokken?
Welke vormen bestaan er?
Hypofysaire en hypothalame aandoeningen kunnen verschillende hormoonsystemen aantasten. Sommige mensen hebben een tekort aan één hormoon, andere aan meerdere hormonen tegelijk. Er kan ook een overproductie van één of meerdere hormonen zijn.
Tekort aan bijnierschorshormoon
Bijnierschorshormoon helpt het lichaam om te gaan met stress, ziekte en inspanning. Een tekort kan leiden tot:
- vermoeidheid
- minder eetlust
- lage bloedsuiker
- misselijkheid
- lage bloeddruk
- ernstig ziek worden tijdens een infectie
Tekort aan groeihormoon
Groeihormoon is belangrijk voor groei, spieropbouw en energie. Mogelijke gevolgen van een tekort zijn:
- trage groei bij kinderen
- kleinere lichaamslengte
- vermoeidheid
- minder spiermassa
- veranderingen in de lichaamssamenstelling
Tekort aan schildklierstimulerend hormoon
Schildklierstimulerend hormoon stuurt de schildklier aan. Een tekort kan leiden tot:
- vermoeidheid
- koudegevoel
- droge huid
- verstopping van de darmen
- concentratieproblemen
- groeivertraging bij kinderen
Tekort aan geslachtshormonen
Een tekort aan geslachtshormonen kan leiden tot:
- uitblijven van de puberteit
- stilvallen van de puberteitsontwikkeling
- vruchtbaarheidsproblemen
- verminderde botsterkte
- seksuele klachtentijdens of na de puberteit
Stoornis van de vochtbalans
Bij sommige mensen maakt het lichaam onvoldoende hormoon aan om de vochtbalans te regelen. Mogelijke klachten zijn:
- zeer veel plassen
- extreme dorst
- uitdroging
- verstoringen van de zoutbalans
Stoornissen van de hypothalamus
Als de hypothalamus beschadigd is, kunnen bijkomende problemen ontstaan, zoals:
- ernstige gewichtstoename
- voortdurend hongergevoel
- slaapproblemen
- problemen met temperatuurregeling
Te veel hormonen
De hypofyse kan ook te veel van een bepaald hormoon aanmaken. Voorbeelden zijn acromegalie, de ziekte van Cushing en een prolactinoom. Die aandoeningen komen vooral voor bij volwassenen en gaan respectievelijk gepaard met te veel groeihormoon, cortisol of prolactine. Daardoor kunnen verschillende klachten ontstaan.
Welke klachten veroorzaken deze aandoeningen?
De klachten verschillen sterk van persoon tot persoon en hangen onder meer af van het hormoonsysteem dat verstoord is. Mogelijke klachten zijn:
- terugkerende lage bloedsuikers
- groeiachterstand
- uitblijven van de puberteit
- vermoeidheid
- weinig energie
- concentratieproblemen
- veel plassen
- veel dorst
- onverklaarbare gewichtstoename
- slaapproblemen
- gevoeligheid voor koude
- vruchtbaarheidsproblemen
Bij baby's kunnen ook deze klachten voorkomen:
- langdurige geelzucht
- voedingsproblemen
- lage lichaamstemperatuur
- weinig spierkracht
- lage bloedsuikers
Welke gevolgen en complicaties zijn mogelijk?
De mogelijke gevolgen en complicaties hangen af van de aandoening en de hormonale verstoring.
Bij een tekort aan hormonen
Sommige hormoontekorten kunnen ernstige gevolgen hebben als ze niet tijdig behandeld worden. Mogelijke complicaties zijn:
- ernstige lage bloedsuikers
- ontwikkelingsachterstand
- groeiproblemen
- botontkalking
- vruchtbaarheidsproblemen
- ernstige uitdroging
- problemen met de zoutbalans
- ernstige gewichtstoename
- slaapapneu
- levensbedreigende bijniercrisis
Een bijniercrisis is een medische noodsituatie waarbij het lichaam onvoldoende stresshormoon heeft om een ziekte, infectie of operatie op te vangen.
Bij een teveel aan hormonen
Ook een overproductie van hormonen kan gevolgen hebben.
Acromegalie kan bijvoorbeeld leiden tot slaapapneu, versnelde artrose, verzwakking van het hart en diabetes type 2.
Bij de ziekte van Cushing komen onder andere gewichtstoename, diabetes type 2, spierzwakte, een broze huid en striemen op de buik voor.
Een prolactinoom kan bij vrouwen borstspanning, spontane melkproductie of cyclusstoornissen veroorzaken. Bij volwassen mannen kunnen erectiestoornissen voorkomen.
Bij een vergrote hypofyse
Ook de grootte van de hypofyse kan klachten veroorzaken, zelfs als er geen tekort of overproductie van hormonen is. Een vergrote hypofyse kan druk uitoefenen op de oogzenuwen. Daardoor kunnen problemen met het zicht en hoofdpijn ontstaan.
Waardoor ontstaan hypofysaire en hypothalame aandoeningen?
Aangeboren oorzaken zijn bijvoorbeeld:
- genetische veranderingen
- afwijkingen in de ontwikkeling van de hypofyse of hypothalamus
- aangeboren afwijkingen in het midden van het gezicht of de schedel
Mogelijke oorzaken die later ontstaan zijn:
- operatie aan de hersenen
- bestraling van de hersenen
- hersentrauma
- tumoren in de hersenen
- ontstekingen of andere aandoeningen van het centrale zenuwstelsel
Hoe wordt de aandoening vastgesteld?
Artsen denken aan een hypofysaire of hypothalame aandoening bij klachten die wijzen op een hormonale verstoring of als beeldvorming afwijkingen van de hypofyse of hypothalamus toont.
Gesprek en lichamelijk onderzoek
De arts bespreekt onder andere:
- de klachten
- groei, ontwikkeling en puberteitsontwikkeling
- de evolutie van het gewicht
- de medische voorgeschiedenis
- de familiale voorgeschiedenis
Bloedonderzoek
Met een bloedonderzoek wordt nagegaan of de verschillende hormoonsystemen normaal werken. Afhankelijk van de situatie worden onder andere onderzocht:
- bijnierhormonen zoals cortisol
- schildklierhormonen
- groeihormoongerelateerde waarden
- geslachtshormonen
- zout- en vochtbalans
- prolactine
MRI-scan
Een MRI-scan van de hersenen kan afwijkingen van de hypothalamus, hypofyse of hypofysesteel aantonen.
Oogonderzoek
Sommige mensen krijgen een oogonderzoek om na te gaan of er problemen zijn met de oogzenuwen of het gezichtsveld.
Genetisch onderzoek
Als een aangeboren oorzaak wordt vermoed, kan genetisch onderzoek nodig zijn.
Hoe wordt de aandoening behandeld?
De behandeling hangt af van de oorzaak en van de hormonale verstoring. Bij een hormoontekort worden de hormonen die het lichaam onvoldoende aanmaakt meestal vervangen. Bij een overproductie van hormonen kan medicatie worden gebruikt die de hormoonproductie afremt.
Hormoonbehandeling
Afhankelijk van het hormoontekort kunnen patiënten behandeld worden met:
- hydrocortisone voor een tekort aan stresshormoon
- schildklierhormoon
- groeihormoon
- oestrogenen of testosteron
- medicatie om de vochtbalans te regelen
Het doel van de behandeling is om een zo normaal mogelijke groei, ontwikkeling en gezondheid te bereiken.
Behandeling van problemen met voeding en gewicht
Mensen met ernstige gewichtstoename door schade aan de hypothalamus krijgen vaak begeleiding van:
- een diëtist
- een psycholoog
- een gespecialiseerd endocrinologisch team
Soms worden bijkomende behandelingen overwogen als voeding en beweging onvoldoende effect hebben.
Omgaan met ziekte en noodsituaties
Patiënten en hun ouders krijgen uitleg over:
- het juiste gebruik van medicatie
- het herkennen van alarmsymptomen
- wat te doen bij ziekte of koorts
- het gebruik van noodmedicatie
- het voorkomen van een bijniercrisis
Veel patiënten krijgen een bijnierpaspoort of noodkaart mee.
Operatie
Een operatie behandelt meestal niet het hormoontekort zelf, maar kan bijvoorbeeld nodig zijn om de oorzaak van een hormonale overproductie weg te nemen.
Een operatie kan ook nodig zijn:
- voor een groot hypofysegezwel met druk op of dicht bij de oogzenuwen
- voor een hersentumor
- voor bepaalde aangeboren afwijkingen
- bij hydrocefalie
- voor afwijkingen van het aangezicht of de schedel
Regelmatige opvolging
Regelmatige opvolging is nodig om de behandeling goed af te stemmen. Bij kinderen zijn controles vaak frequenter dan bij volwassenen.
Tijdens de opvolging wordt onder andere gekeken naar:
- groei
- gewicht
- puberteitsontwikkeling
- bloedwaarden
- vochtbalans
- botontwikkeling
- therapietrouw
- kennis van de noodmaatregelen
- slaapkwaliteit
- temperatuurregeling
Vanaf de adolescentie wordt een overgang naar de volwassenenzorg voorbereid.
Welke zorgverleners en disciplines zijn betrokken?
De opvolging gebeurt door een multidisciplinair team. Afhankelijk van de situatie kunnen betrokken zijn:
- kinderendocrinologen
- endocrinologen voor volwassenen
- verpleegkundig consulenten endocrinologie
- klinisch genetici
- klinisch biologen
- oogartsen
- neurologen
- psychologen
- neurochirurgen
- diëtisten
- radiologen
- neus-keel-oorartsen
- radiotherapeuten
Transitie naar volwassenenzorg
De overgang van de kinder- naar de volwassenendocrinologie wordt afgestemd op de noden van de jongere en de complexiteit van de aandoening. Bij complexe aandoeningen kan een gezamenlijke raadpleging met beide teams plaatsvinden.
De kinder- en volwassenendocrinologen overleggen ook onderling, zodat belangrijke medische informatie goed wordt doorgegeven. Als dat nodig is, worden ook andere specialisten bij de overgang betrokken.
Hoe maak je een afspraak?
Voor een eerste afspraak heb je een verwijsbrief nodig van je huisarts of arts-specialist. Die verwijst je door naar een van deze twee diensten:
Dringende beoordeling is nodig bij:
- ernstige lage bloedsuikers
- vermoeden van een bijniercrisis
- ernstige uitdroging
- ernstige problemen met de vochtbalans
- onverklaarde problemen met de temperatuurregeling
Patiëntenorganisaties
- Leven met acromegalie
- NET & MEN Kanker
- Bijniervereniging België
- Nederlandse Hypofyse Stichting
- Rare Diseases Belgium (RaDiOrg)