Endogeen hypercortisolisme, ook endogeen cushingsyndroom genoemd, is een zeldzame hormonale aandoening waarbij het lichaam te veel cortisol aanmaakt. Cortisol is een hormoon dat helpt bij het regelen van onder andere stress, bloeddruk, bloedsuiker en stofwisseling.
Als het lichaam gedurende langere tijd te veel cortisol produceert, kunnen klachten ontstaan in bijna alle organen. Zonder behandeling kan de aandoening ernstige gevolgen hebben voor de gezondheid.
Bij kinderen is endogeen cushingsyndroom heel zeldzaam. Bij volwassenen komt het vaker voor, maar ook dan blijft het een zeldzame aandoening.
Ga meteen naar
- Welke vormen bestaan er?
- Welke klachten veroorzaakt de aandoening?
- Welke gevolgen en complicaties zijn mogelijk?
- Waardoor ontstaat endogeen hypercortisolisme?
- Hoe wordt de aandoening vastgesteld?
- Hoe wordt de aandoening behandeld?
- Welke zorgverleners en disciplines zijn betrokken?
Welke vormen bestaan er?
Ziekte van Cushing
Dit is de meest voorkomende vorm van endogeen cushingsyndroom. Daarbij wordt te veel cortisol aangemaakt doordat een kleine tumor in de hypofyse te veel ACTH produceert. ACTH is een hormoon dat de bijnieren stimuleert om cortisol aan te maken.
Endogeen cushingsyndroom van bijnieroorsprong
Bij deze vorm ligt de oorzaak in één of beide bijnieren. De bijnieren maken dan zelfstandig te veel cortisol aan.
Ectopisch cushingsyndroom
Bij deze zeldzame vorm maken tumoren buiten de hypofyse ACTH aan. Daardoor produceren de bijnieren te veel cortisol.
Erfelijke vormen
Sommige patiënten hebben een erfelijke aanleg waardoor tumoren of afwijkingen van de hypofyse of bijnieren kunnen ontstaan.
Welke klachten veroorzaakt de aandoening?
De klachten ontwikkelen zich meestal langzaam over maanden of jaren. Daardoor duurt het soms lang voordat de diagnose wordt gesteld.
Mogelijke klachten zijn:
- gewichtstoename, vooral rond buik en romp
- een voller en ronder gezicht
- spierzwakte
- vermoeidheid
- verhoogde bloeddruk
- snel blauwe plekken krijgen
- brede rood-paarse striemen op buik of dijen
- slaapproblemen
- stemmingswisselingen
Bij kinderen
Het belangrijkste alarmsignaal bij kinderen is gewichtstoename in combinatie met een tragere groei of groeistilstand. Daarnaast kunnen ook deze klachten voorkomen:
- puberteitsproblemen
- acne
- overmatige lichaamsbeharing
- leer- en concentratieproblemen
- angst of depressieve gevoelens
Bij volwassenen
Bij volwassenen zijn mogelijke klachten:
- diabetes of verhoogde bloedsuiker
- verminderde vruchtbaarheid
- onregelmatige menstruaties
- verminderd libido
- botontkalking
- rugpijn door wervelfracturen
Welke gevolgen en complicaties zijn mogelijk?
Een langdurig teveel aan cortisol kan ernstige gevolgen hebben. Mogelijke complicaties zijn:
- hoge bloeddruk
- diabetes
- verhoogde cholesterolwaarden
- botontkalking
- botbreuken
- spierzwakte
- infecties
- trombose
- hart- en vaatziekten
- psychische klachten
- geheugen- en concentratieproblemen
Bij kinderen zijn ook deze complicaties mogelijk:
- blijvende groeiachterstand
- een lagere eindlengte
- problemen met de puberteitsontwikkeling
Zelfs na succesvolle behandeling kunnen sommige klachten nog geruime tijd blijven bestaan.
Waardoor ontstaat endogeen hypercortisolisme?
De aandoening ontstaat doordat het lichaam zelf te veel cortisol produceert. Mogelijke oorzaken zijn:
- een tumor van de hypofyse
- een tumor van de bijnier
- een erfelijke aandoening
- een zeldzame tumor elders in het lichaam die ACTH aanmaakt
Bij sommige patiënten wordt een genetische aanleg vastgesteld. Daarom is genetisch onderzoek soms nodig.
Hoe wordt de aandoening vastgesteld?
De klachten lijken op andere, meer voorkomende aandoeningen. Daarom zijn verschillende onderzoeken nodig.
De arts onderzoekt eerst of de klachten het gevolg zijn van geneesmiddelen met cortisone. Dat is de meest voorkomende oorzaak van een teveel aan cortisol.
Hormoononderzoek
Om na te gaan of het lichaam te veel cortisol aanmaakt, kan de arts verschillende onderzoeken uitvoeren:
- een meting van cortisol in urine
- een meting van cortisol in speeksel, laat op de avond
- een dexamethasonsuppressietest
Vaak zijn meerdere onderzoeken nodig om de diagnose te bevestigen.
Via een bloedonderzoek meet de arts onder meer de hoeveelheid ACTH in het bloed. Die meting helpt om te achterhalen wat de oorzaak is van het teveel aan cortisol.
Beeldvorming
Als de diagnose bevestigd is, brengt de arts met beeldvorming in kaart waar het probleem zich bevindt. Mogelijke onderzoeken zijn:
- een MRI-scan van de hypofyse
- een CT-scan of MRI-scan van de bijnieren
- bijkomende scans als de arts een zeldzame tumor vermoedt
Genetisch onderzoek
Bij jonge patiënten, bij familiale gevallen of als er een vermoeden bestaat van een erfelijke aandoening, kan genetisch onderzoek aangewezen zijn.
De resultaten worden besproken door een gespecialiseerd team van endocrinologen, radiologen, klinisch biologen, genetici en chirurgen.
Hoe wordt de aandoening behandeld?
De behandeling hangt af van de oorzaak van het verhoogde cortisol. Vaak is een operatie de voorkeursbehandeling. Mogelijke ingrepen zijn:
- verwijdering van een hypofysetumor
- verwijdering van een bijniertumor
- verwijdering van een andere tumor die ACTH produceert
Als een operatie niet mogelijk is, onvoldoende resultaat oplevert of nog moet plaatsvinden, kunnen geneesmiddelen de aanmaak van cortisol verminderen.
Bij sommige patiënten is bestraling van de hypofyse nodig als een operatie onvoldoende resultaat oplevert.
Herstel en ondersteuning
Na een succesvolle behandeling produceren de bijnieren vaak tijdelijk te weinig cortisol. Daarom is een tijdelijke behandeling met hormoonvervanging meestal nodig. Bij sommige patiënten blijft die hormoonvervanging langdurig of zelfs levenslang nodig.
Herstel na de behandeling vraagt ook tijd. Sommige patiënten hebben nood aan:
- kinesitherapie
- spieropbouw
- begeleiding bij terugkeer naar school of werk
- psychologische ondersteuning
- begeleiding rond vermoeidheid en levenskwaliteit
Langdurige opvolging
Ook na een succesvolle behandeling blijft langdurige opvolging noodzakelijk. We volgen onder meer deze aspecten op:
- mogelijke tekenen van herval
- herstel van de hormoonproductie
- bloeddruk
- bloedsuiker
- cholesterol
- botgezondheid
- spierkracht
- psychisch welzijn
- kwaliteit van leven.
Bij kinderen volgen we daarnaast de groei, het gewicht, de puberteitsontwikkeling en de schoolse en psychosociale ontwikkeling op.
Welke zorgverleners en disciplines zijn betrokken?
Patiënten worden opgevolgd door een gespecialiseerd multidisciplinair team. Afhankelijk van de situatie zijn deze zorgverleners betrokken:
- endocrinologen
- kinderendocrinologen
- neurochirurgen
- endocriene chirurgen
- radiologen
- nucleair geneeskundigen
- klinisch genetici
- psychologen
- diëtisten
- kinesitherapeuten
- gespecialiseerde verpleegkundigen
- maatschappelijk werkers
Daarnaast wordt samengewerkt met huisartsen en andere specialisten, zoals cardiologen, diabetologen en osteoporose-experts.
Hoe maak je een afspraak?
Voor een eerste afspraak heb je een verwijsbrief nodig van je huisarts of arts-specialist. Die verwijst je door naar een van deze twee diensten:
Bij ernstige of snel toenemende klachten is een snelle verwijzing aangewezen.